Mariusz Zaruski



Mariusz Zaruski (ur. 31 stycznia 1867 w Dumanowie, zm. 8 kwietnia 1941 w Chersoniu) – pionier polskiego żeglarstwa i wychowania morskiego, generał brygady Wojska Polskiego, taternik.

Postać wszechstronna – fotografik, malarz, poeta i prozaik. Marynarz, żeglarz i podróżnik. Konspirator, zesłaniec, legionista, ułan, wreszcie generał Wojska Polskiego i adiutant prezydenta RP. Taternik, grotołaz, ratownik, instruktor i popularyzator narciarstwa i turystyki górskiej. Założyciel Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Instruktor harcerski ZHP i wychowawca młodzieży.

Przez całe życie poświęcał się intensywnej działalności państwowej i społecznej. Również przez całe życie intensywnie ćwiczył, zachowując wysportowaną sylwetkę do późnej starości.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Urodził się w Dumanowie k. Kamieńca Podolskiego na Podolu. Naukę rozpoczął w prywatnej szkole powszechnej w Mohylewie Podolskim. Dzięki wychowaniu wyniesionemu z domu oparł się rusyfikacji. Edukację kontynuował w gimnazjum rosyjskim w Kamieńcu Podolskim, gdzie trafił pod opiekę stryja, z którym brał udział w działalności konspiracyjnej. W 1885 roku, po zdaniu matury wyjechał na studia matematyczno-fizyczne do Uniwersytetu w Odessie. W czasie studiów zetknął się po raz pierwszy z morzem. Codziennie obserwował morze i utrwalał je na płótnie. Udane próby malarskie zachęciły go, aby wstąpić do Szkoły Sztuk Pięknych. W czasie wakacji jako wolontariusz zaciągał się na różne statki i odbywał egzotyczne podróże na Daleki Wschód, Syberię, do Chin, Japonii, Indii, Egiptu i Syrii.

Zesłanie i powrót do Polski

Za działalność patriotyczną został zesłany w 1894 roku do Archangielska, gdzie ukończył Szkołę Morską z tytułem Szturmana Żeglugi Wielkiej. Pod słowem honoru dostał pozwolenie na odbywanie podróży. W pierwszym rejsie na żaglowcu “Derżawa” popłynął przez Ocean Lodowaty do Norwegii z ładunkiem drewna i futer. Pływał po morzach arktycznych jako kapitan na statku “Nadieżda”.

Po odbyciu kary zsyłki powrócił na dwa lata do Odessy, gdzie ożenił się z Izabelą Kietlińską. Następnie pojechał do Krakowa (1901-1906), gdzie ukończył malarstwo na Akademii Sztuk Pięknych. Z powodu złego stanu zdrowia żony przeniósł się (1907) do Zakopanego. Na wytyczaniu szlaków w Tatrach, szkoleniu przewodników i pracy w TOPR (inicjator powstania organizacji i jej pierwszy naczelnik) zastała go I wojna światowa. Był już wtedy znanym działaczem i publicystą, który doprowadził do tego, że zimowe Zakopane pod względem liczby turystów dorównywało letniemu. W 1907 na nartach zdobył Kozi Wierch, a w 1911 Kościelec.

Legiony Polskie

Do Legionów wstąpił pociągając swoim przykładem wiele osób, w tym górali z TOPR, którzy przyzwyczaili się widzieć w nim swojego przewodnika. Zaruskiemu powierzono zadanie sformowania 11. Pułku Ułanów i objęcia nad nim dowództwa. Odznaczony Virtuti Militari V klasy (podczas walk o Wilno wsławił się brawurowo dokonanym atakiem na dworzec kolejowy) oraz kilkakrotnie Krzyżem Walecznych, karierę wojskową skończył jako generał brygady i adiutant prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. W stan spoczynku przeszedł przed przewrotem majowym w 1926 roku.

Dalsza działalność

Na emeryturze poświęcił się całkowicie działalności propagandowej i organizacyjnej na rzecz zrozumienia przez Polaków wartości morza w aspekcie gospodarczym i moralno-politycznym. Propagował sport żeglarski i modę wśród elit gospodarczych i politycznych na jachting morski. Dążył do realizowania praktycznego morskiego wychowania młodego pokolenia. Wraz z Antonim Aleksandrowiczem zorganizował Yacht Klub Polski i wpłynął na zaopatrzenie go w pierwszy w kraju pełnomorski jacht, nazwany “Witeź”. Był też pierwszym komandorem YKP. Z jego też inicjatywy powstała Liga Morska i Rzeczna (później Liga Morska i Kolonialna).

Był faktycznym twórcą Komitetu Floty Narodowej (będącego do tej pory tylko niezrealizowaną, zapomnianą uchwałą sejmową), z którego składek kupiono m.in. żaglowiec “Dar Pomorza”. Był projektodawcą Inspektoratu Wychowania Morskiego Młodzieży. Zorganizował Morską Komisję Terminologiczną z udziałem przedstawicieli Akademii Umiejętności, Marynarki i Uniwersytetów, która opracowała i wydała drukiem sześć zeszytów Słownika Morskiego polsko-angielsko-francusko-niemiecko-rosyjskiego.

W przedwojennej Polsce jednym z najaktywniejszych nurtów żeglarskich było harcerstwo. W 1929 po raz pierwszy spotkał na kursie żeglarskim w Jastarni, na którym był głównym wykładowcą, grupę harcerzy. Odtąd jego losy bardzo silnie związały się z harcerstwem. Zaruski znany był z powiedzenia, że “W twardym trudzie żeglarskim hartują się charaktery“. Realizując tę myśl objął w 1935 funkcję kapitana na szkunerze, który pierwotnie nazwano “Harcerz”, a który na życzenie generała przemianowano na “Zawisza Czarny”. W tym czasie Zaruski zwyciężył w wyborach na prezesa Polskiego Związku Żeglarskiego, co stało się znaczącą cezurą w rozwoju polskiego żeglarstwa – zintegrowany został wielonurtowy ruch żeglarstwa harcerskiego, akademickiego i klubowego, z ukierunkowaniem na żeglarstwo masowe, a szczególnie morskie.

Na jachcie “Zawisza” Zaruski był już otaczany tak wielkim szacunkiem, że pomimo jego nalegań aby tytułować go kapitanem, młodzież powszechnie zwracała się do niego “Panie Generale”. W latach trzydziestych sumiasty generał był czołową postacią w polskim żeglarstwie, zaczynem wielu inicjatyw i niekwestionowanym autorytetem.

Ostatni rejs na “Zawiszy Czarnym” Zaruski kończył w 1939 roku. Generał świadomie zwlekał z wyruszeniem w przygotowany na sierpień 1939 kolejny rejs. Wierny swym zasadom, postanowił nie opuszczać ojczyzny w potrzebie, choć mógł uratować i siebie, i załogę, i statek. Został aresztowany we Lwowie przez NKWD. Zapadł na cholerę i zmarł w 1941, z dala od kraju, w więzieniu NKWD w miejscowości Chersoń.

Jesienią 1997 z inicjatywy Związku Harcerstwa Polskiego urnę z ziemią z grobu gen. Zaruskiego sprowadzono do Polski i złożono na Starym Cmentarzu w Zakopanem. Także w 1997 r. pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.

Rodzina

Seweryn – ojciec, Eufrozyna Iwanicka – matka, Stanisław – starszy brat, Bolesław – młodszy brat. Żona – Izabela Kietlińska (siostra Kazimierza Kietlińskiego).

Spuścizna

Zaruski napisał szereg wierszy i opowiadań taternickich, zebranych w tomie “Na bezdrożach tatrzańskich” (1923), także opowiadania żeglarskie, np. “Wśród wichrów i fal” (1935), tłumaczył poezje. Wygłosił wiele odczytów, przeprowadzał pogadanki i publikował rozliczne artykuły. Napisał kilka podręczników żeglarskich oraz pierwszy w dziejach Polski (1904) podręcznik żeglugi morskiej. Był również wielkim miłośnikiem koni, którym poświęcił kilkadziesiąt wierszy.

  • Z Nadsona. Wybór poezij (przekład), Archangielsk 1897.
  • Współczesna żegluga morska. Doki, budowa okrętów żaglowych i parowych, przybory żeglarskie, Warszawa 1904.
  • Podręcznik narciarstwa według zasad alpejskiej szkoły jazdy na nartach, (współautor Henryk Borkowski), Kraków 1908.
  • O zachowaniu się na wycieczkach zimowych w Tatry, nakładem Sekcji narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego, Zakopane 1912.
  • Zarys rozwoju narciarstwa i zimowej turystyki polskiej w Tatrach, nakładem Towarzystwa Tatrzańskiego, Kraków 1913.
  • Orlą Percią w zimie, nakładem Towarzystwa Tatrzańskiego, Kraków 1913.
  • Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich, Nakładem Sekcji narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego, Zakopane 1913.
  • Nauka jazdy konnej, Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1919.
  • Współczesna żegluga morska oraz słownik żeglarski, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1920.
  • Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1922.
  • Na bezdrożach tatrzańskich, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1923.
  • Sonety morskie, Wydanie 2, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1925.
  • Żaglowym yachtem przez Bałtyk, nakładem Yacht Klub Polski, Warszawa 1927.
  • Na morzach dalekich, Wyd. M. Arcta, Warszawa 1925.
  • Na pokładzie “Witezia”, Wyd. Yacht Klub Polski, Warszawa 1927.
  • Na jachcie “Witeź””, nakładem Instytutu Wyd. Ligii Morskiej i Rzecznej, Warszawa 1928.
  • Na pokładzie “Iskry”, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1929.
  • Moja czwarta podróż na “Witeziu”, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1930.
  • Nawigacja. Krótki podręcznik do użytku na jachtach morskich, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1932.
  • Prawa i obowiązki kapitanów i sterników jachtowych. Regulamin służby na jachtach. Alarmy, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1933.
  • Zasadnicze komendy i rozkazy przy manewrowaniu na statkach żaglowych, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1933.
  • Żaglowym jachtem przez Bałtyk, Wyd. Książnica-Atlas, Lwów, Warszawa 1933.
  • Na skrzydłach jachtów, Wyd. Książnica-Atlas, Lwów, Warszawa 1933
  • Tymczasowy regulamin służby na szkuner-jachcie szkolnym Z.H.P. “Zawisza Czarny”, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1935.
  • “Wśród wichrów i fal”, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1935.
  • Słownik morski polsko-angielsko-francusko-niemiecko-rosyjski. Z. 6, Praktyka morska (red. M. Zaruski), Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy, Warszawa 1936.
  • Z harcerzami na “Zawiszy Czarnym”, Wyd. Książnica-Atlas, Lwów, Warszawa 1937.
  • Mały kod do użytku jachtów i mniejszych statków. Według międzynarodowej księgi sygnałów. Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1938.
  • Sonety morskie, Wydaw. Morskie, Gdańsk 1977.
  • Na bezdrożach tatrzańskich : wycieczki, wrażenia i opisy, Wyd. LTW, Łomianki 2007.

Memoria

 
  • Imię “Generał Zaruski” nosi pływający po Bałtyku flagowy żaglowiec szkoleniowy LOK, drewniany kecz gaflowy zbudowany w 1939 w Szwecji na planach szwedzkiego jachtu szkolnego “Kaparen”. Jest to jedyny zrealizowany jacht z zamówienia dziesięciu jednostek tuż przed wojną w Szwecji przez Ligę Morską i Kolonialną z przeznaczeniem na masowe morskie wychowanie młodzieży. Inicjatorem zamówienia był Zaruski. Żaglowiec dotarł do Polski dopiero w styczniu 1946. W czasie wojny służył przejściowo organizacji Svenska Segler Skolan i szwedzkiej marynarce wojennej.
  • W Gdyni znajduje się Basen Jachtowy im. Zaruskiego, tamże jego pomnik.
  • W Łodzi Park im. Zaruskiego (na Stokach) z obeliskiem Generała z napisem: “W hołdzie Generałowi Mariuszowi Zaruskiemu ludzie morza i Tatr. Łódź, 1998 r.” (w 2010 niewielką bezimienną uliczkę odchodzącą od tego parku nazwano także imieniem gen. Zaruskiego).
  • W Stargardzie Szczecińskim znajduje się Młodzieżowy Dom Kultury noszący jego imię.
  • Jego imię nosi ulica w bydgoskim Fordonie, Osiedlu Tatrzańskim.
  • Jego imię nosi ulica w Bielsku-Białej, na Osiedlu Beskidzkim.
  • Liczne szkoły noszą imię gen. Mariusza Zaruskiego, m.in.
    • Szkoła Podstawowa nr 37 w Bielsku Białej
    • Gimnazjum nr 27 w Gdańsku
    • Szkoła Podstawowa nr 1 w Gdańsku
    • Zespół Szkół nr 3 w Gdyni
    • Gimnazjum Publiczne w Ińsku
    • Szkoła Podstawowa w Kolbudach k. Gdańska
    • Gimnazjum nr 19 w Łodzi
    • Szkoła Podstawowa nr 141 w Łodzi
    • Gimnazjum nr 44 w Poznaniu
    • Szkoła Podstawowa w Pucku
    • Szkoła Podstawowa nr 23 w Szczecinie-Dąbiu
    • Gimnazjum w Ustce
    • Gimnazjum nr 41 w Warszawie
    • Szkoła Podstawowa nr 53 w Warszawie
    • Szkoła Podstawowa nr 231 w Warszawie
    • Szkoła Podstawowa nr 3 w Wrocławiu
    • Szkoła Podstawowa nr 3 w Zakopanem
    • Liceum Ogólnokształcące w Węgorzewie
  • Imię gen. Mariusza Zaruskiego noszą też liczne jednostki organizacji harcerskich, szczególnie o specjalności wodnej i żeglarskiej, np.
    • Hufiec ZHP Kraków-Nowa Huta w Krakowie
    • Szczep 205 Warszawskich Drużyn Harcerskich i Gromad Zuchowych w Warszawie
    • 101 Elbląskiej Drużyny Harcerskiej “Szkwał” w Elblągu
    • 789 Gdańska Drużyna Harcerska “Dęby” w Gdańsku
    • 10 Harcerska Drużyna Żeglarska w Katowicach-Szopienicach
    • 11 Grunwaldzka Harcerska Drużyna Wodna “Saling” w Ostródzie
    • 46 Kielecka Drużyna Harcerzy w Kielcach
    • 307 Krakowska Drużyna Harcerska “Azymut” w Krakowie
    • 86 Łódzka Wodna Drużyna Harcerska w Łodzi
    • 97 Łódzka Wodna Drużyna Harcerska w Łodzi
    • 4 Łódzka Drużyna Harcerska “Błyskawica” w Łodzi
    • 91 Poznańska Drużyna Harcerska w Poznaniu
    • 26 Wodna Drużyna Harcerska w Starachowicach
    • 165 Warszawska Żeglarska Drużyna Harcerska w Warszawie
    • 69 Harcerska Drużyna Turystyczna w Zawierciu
    • 46 Wodna Drużyna Harcerska im. Mariusz Zaruskiego w Żyrardowie
    • Harcerski Klub Taternicki w Katowicach
    • Szczep Szarej Siódemki z Krakowa (ZHR)
    • 249 Warszawska Drużyna Harcerzy “GROTA” z Warszawy (ZHR)
    • 4 Szczep Harcerski “n.p.m.” w Lublinie
    • Samodzielny Harcerski Szczep Motorowodny “Gryf” w Montrealu
    • 4 Drużyna Starszoharcerska “WĘDROWCY” im. Gen.Mariusza Zaruskiego w Wilczynie (Hufiec Konin)
    • 5 Szczep Wodnych Drużyn Harcerskich i Zuchowych “Przylądek Dobrej Nadziei” im gen. Mariusza Zaruskiego w Legionowie
    • 107 Lubartowska Drużyna Harcerska “AWAMAG” im. Gen. Mariusza Zaruskiego
  • oraz inne organizacje, np.
    • Dom Turysty PTTK w Zakopanem
    • Oddział Oławski PTTK w Oławie
    • Stołeczny Oddział Wojskowym PTTK w Warszawie
    • Staromiejskie Koło Terenowe PTTK na Rynku Starego Miasta w Warszawie
    • Oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Sosnowcu

12 stycznia 2007 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę, w której stwierdził, że gen. Mariusz Zaruski dobrze zasłużył się Polsce.

Odznaczenia

  • Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari,
  • Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 1997),
  • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski,
  • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski,
  • Krzyż Niepodległości,
  • Krzyż Walecznych (pięciokrotnie),
  • Złoty Krzyż Zasługi (1925)
  • Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921

Bibliografia

  • N. Drucka, 1979 Kurs na słońce. Opowieść o generale Mariuszu Zaruskim, Horyzonty – powieść biograficzna dla młodzieży.
  • H. Stępień, 1997, Mariusz Zaruski. Opowieść biograficzna, GREG s.c., Warszawa, ISBN 83-907629-0-0 – biografia.

Linki zewnętrzne

  • Biografia internetowa „Zakopiańskim szlakiem Mariusza Zaruskiego”
  • Biografia na stronie Polskiego Radia

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *